ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΙ

Παιδεία και εξειδίκευση

«Αν έχεις ένα «γ ι α τ ί» για να ζεις, μπορείς  να αντέξεις σχεδόν και το « π ώ ς»
Φρ. Νίτσε

1.- Εξειδίκευση ή παιδεία; Ή μήπως εξειδίκευση εντός παιδείας; Ιδού το δίλλημα της εποχής. Ζούμε στο αιώνα της πληροφορικής. Οι γνώσεις πολλαπλασιάζονται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, αφήνοντας άναυδους και τους πλέον ενημερωμένους. Ο αριθμός των επιστημόνων που εργάζονται σήμερα, ξεπερνά τον αριθμό των επιστημόνων όλων των εποχών που προηγήθηκαν. Οι χωρικές αποστάσεις και τα χρονικά διαστήματα εξαφανίζονται μέσα στην απανταχού παρουσία μιας διαρκώς αναπαραγόμενης εικονικής πραγματικότητας. Η μνήμη της, όμως, διαρκεί λιγότερο από το φλάς μια φωτογραφικής μηχανής. Έχουμε ήδη εισέλθει στη μεταβιομηχανική εποχή. Μια νέα κοινωνία αναδύεται τα κύρια χαρακτηριστικά της οποίας τα καθορίζει η βιομηχανία της πληροφορίας.

2.- Και όμως, στον αιώνα αυτό της πληροφορικής και μέσα στον απέραντο ωκεανό των εξειδικευμένων κυρίως γνώσεων, οι πολλοί παραμένουν απληροφόρητοι. Ή, το ακόμη χειρότερο, παραπληροφορημένοι. Ασθμαίνοντες παρακολουθούν τα γεγονότα να τους ξεπερνούν με ασύλληπτη ταχύτητα και συνήθως παραιτούνται ή – το χειρότερο - καταλήγουν να εκλαμβάνουν ως αυθεντική γνώση ένα νεφελώδες μείγμα τηλεοπτικών εντυπώσεων διαδικτυακής προέλευσης ή και κονσερβαρισμένων σχολικών υπόλοιπων. Και πολλοί, με αυτή την «ενημέρωση», αποφασίζουν για πολυσύνθετα προβλήματα, δικά τους ή και του συνόλου. Πώς φτάσαμε ως εδώ;

3.-Ο ωκεανός των γνώσεων είναι μεταπολεμικό φαινόμενο. Και προήλθε γενικώς από τη διαρκή κατάτμηση των επιστημών και τη συναφή έκρηξη της τεχνογνωσίας. Η οποία εστιάζοντας ολοένα και περισσότερο το ερευνητικό ενδιαφέρον στις εσχατιές του επιμέρους, έδωσε και δίνει εκπληκτική επιτάχυνση στις νέες ανακαλύψεις που βελτιώνουν θεαματικά τη ζωή των ανθρώπων. Είναι η καλή πλευρά του προβλήματος. Υπάρχει όμως και μια άλλη, προφανώς λιγότερο καλή έως και κακή: Το επιμέρους, καθώς αποσπάται από το οργανικό όλον του, άρα και από τις καταγωγικές του ρίζες, αλλά και τις λοιπές συνάφειες, περιορίζει αναπόφευκτα το οπτικό πεδίο του ερευνητή. Και αυτό είναι απολύτως χρήσιμο για τη διερεύνηση του επιμέρους.

Τα προβλήματα , όμως, της συνύπαρξης των ανθρώπων δεν είναι τμηματικά. Η διερεύνησή τους, συνεπώς, απαιτεί μια σφαιρικότερη θέαση των πραγμάτων, προκειμένου να συνυπολογιστούν και οι λοιπές εξαρτήσεις, συνάφειες και συνδηλώσεις του επιμέρους με το όλον. Χωρίς την οποία κάθε πρόβλεψη κινδυνεύει να είναι ανακριβής. Ο Πασκάλ, μάλιστα ήδη από τις αρχές του 17ου αι. προειδοποιούσε ότι «επειδή όλα τα πράγματα είναι αιτίες και αποτελέσματα, βοηθούν και βοηθιούνται, έμμεσα και άμεσα, κι όλα αλληλοκρατιούνται μ΄ ένα φυσικό και ανεπαίσθητο ή αδιόρατο δεσμό που ενώνει τα πιο μακρινά και πιο διαφορετικά πράγματα, επιμένω πως είναι αδύνατο να γνωρίζει κανείς τα μέρη χωρίς να γνωρίζει το όλον, όπως και να γνωρίζει το όλον χωρίς να γνωρίζει το καθένα από τα μέρη» .

4.- Αντίθετα, ο δρόμος της μονομέρειας, που εγκαθιδρύεται κατά την εξειδίκευση, ενθαρρύνει την αναγωγική προσέγγιση της γνώσης. Αξιοποιεί, δηλαδή, τις πληροφορίες που αντλεί από το επιμέρους, προκειμένου να προσεγγίσει την πολυπλοκότητα του όλου. Με άλλα λόγια ανάγει το πολύπλοκο σε απλό και με τον τρόπο παράγει περισσότερη αοριστία, παρά διαύγεια και καταλήγει σε απλές και εύπεπτες απαντήσεις σε πολυσύνθετα προβλήματα. Παράλληλα δε, ενθαρρύνει και την κατάτμηση σε βάρος της σύνδεσης, την ανάλυση σε βάρος της σύνθεσης. Και εν τέλει την επικράτηση του μέρους ως αποκλειστικού παράγοντα προσέγγισης του όλου. Δυο σύγχρονοι διανοητές, μάλιστα, οι Aurelio Peccei Daisaku Ikeda, σε συζήτησή τους με τον δηλωτικό τίτλο «Κραυγή συναγερμού για τον 21 αι», για το ίδιο θέμα, σημειώνουν: «Η αναγωγική προσέγγιση, που συνίσταται στο να αρκούμαστε σε μια μόνο σειρά παραγόντων για τη ρύθμιση του συνόλου των προβλημάτων … είναι το ίδιο το πρόβλημα παρά η λύση» .
------------------------------------------------------------------------------------

1.- Blaise Paskal, Σκέψεις μτφρ, Π. Αντωνοπούλου εκδ. Αναγνωστίδης, σ. 29 κ.εξ

5- Είναι προφανές πως η διαρκώς αυξανόμενη πολυπλοκότητα της κοινωνικής οργάνωσης δεν αντιμετωπίζεται με την αναγωγή του μέρους στο όλον. Προϋποθέτει, αντίθετα, τη συνολική εποπτεία του. Η ανάγκη, συνεπώς, εξισορρόπησης του μέρους με το όλον στο οποίο ανήκει, ήτοι, η όσο γίνεται ολική ανάγνωση της πραγματικότητας, καθίσταται χρέος αδιαπραγμάτευτο για μια σύγχρονη παιδεία. Ένας οικονομολόγος, για παράδειγμα, για να είναι καλός στην επιστήμη του, χρειάζεται ασφαλώς να γνωρίζει άριστα μαθηματικά, στατιστική καθώς και το ρόλο των οικονομικών δεικτών στην πορεία της οικονομίας. Αν όμως περιορίζεται μόνον σ αυτά για τις προβλέψεις του είναι πολύ πιθανόν να αποδειχθεί κακός οικονομολόγος. Ήδη ο Hayek, ένας από τους πλέον διάσημους υποστηρικτές της ελεύθερης οικονομίας, είχε έγκαιρα και έγκυρα υποστηρίξει ότι «κανένας που είναι απλώς οικονομολόγος δεν μπορεί να είναι μεγάλος οικονομολόγος». Αλλά, κατά τον ίδιο, το χειρότερο είναι ότι ο οικονομολόγος που καθορίζεται μόνο από την πορεία των οικονομικών δεικτών, δεν είναι μόνο κακός οικονομολόγος, αλλά «καθίσταται ζημιογόνος και μπορεί να αποτελέσει έναν αληθινό κίνδυνο». Κάτι που η χώρα μας, οδεύοντας προς την άβυσσο, μάλλον το βίωσε με οδυνηρό τρόπο. Αλλά και ο επικεφαλής της μακροοικονομικής ανάλυσης του ΟΟΣΑ, στις 28-9-2010, έλεγε: «Είχαμε πλήρη συνείδηση ότι τα στατιστικά στοιχεία και τα μοντέλα δεν αρκούσαν. Το συναίσθημα (sic) και η κριτική ικανότητα μετρούν εξίσου». Προς την ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και η σκέψη του Ζαν –Κλοντ Τρισέ λίγο νωρίτερα όταν έλεγε: «Κατά την ελεύθερη πτώση της παγκόσμιας οικονομίας {…} οι κεντρικοί τραπεζίτες διαπίστωναν ότι η οικονομική πραγματικότητα διέψευδε από εβδομάδα σε εβδομάδα τις αναλύσεις και τις έγκυρες προβλέψεις».

6.- Αλλά δεν είναι αυτά μόνο. Η γνώση, και ιδιαίτερα η εξειδικευμένη, είναι ταυτόχρονα και δύναμη. Και ως δύναμη είναι και κυριαρχία. Μάλιστα κατά τους Κ. Ρομπινς και Φ. Ουέμπστερ η τάση της γνώσης για κυριαρχία και έλεγχο «δεν προέρχεται από την κατάχρησή της ή την κακή της χρήση, αλλά μάλλον είναι συστατικός και ενσωματωμένος παράγοντας» . Αλλά και ο Michel Fouceault σημειώνει ότι “Δεν υπάρχει σχέση εξουσίας χωρίς συσχετισμένη σύσταση ενός πεδίου γνώσης, ούτε και γνώση που να μην προϋποθέτει και να μη συνεπάγεται σχέσεις εξουσίας». Ο Κ.Καστοριάδης, στο κοινωνικό και κυρίως στο επικοινωνιακό πεδίο, παρομοιάζει τη γνώση

--------------------------------------------------------------------------------------

2.- Εντγκαρ Μορέν, «Το καλοφτιαγμένο κεφάλι», μτφρ. Δ. Δημουλάς εκδ. 21ου σ. 15
3.- Έντγαρ Μορέν, «Το καλοφτιαγμένο κεφάλι», μτφρ. Δ. Δημουλάς, εκδ. 21ου σ 17
4.- Marc Ferro, «Τύφλωση ή γιατί αρνούμαστε να δούμε την πραγματικότητα», μτφρ. Σ.Τριανταφύλλου, εκδ. Μεταίχμιο 2017, σ. 117
5.- Κ. Ρομπινς και Φ. Ουέμπστερ: Η εποχή του τεχνοπολιτισμού από την κοινωνία της πληροφορίας στην εικονική ζωή εκδ. Καστανιώτη σελ 226
6. Discipline ant Punish ελλην. εκδ. σελ 40-41

με «κρυμμένο κινητήρα» της εκάστοτε εξουσίας, που στόχο έχει «τον καθολικό έλεγχο» της κοινής γνώμης και την «ολική ηγεμονία». Ό, τι, δηλαδή, έκαναν άλλοτε οι «σιδερένιες» αλυσίδες της βίας, τώρα το επιτυγχάνουν οι «αργυρές» της πειθούς.

7.- Καθώς, όμως, η διανομή του παραγόμενου πλούτου σε μεγαλύτερη, αλλά και σε μικρότερη κλίμακα, κρατών, ομάδων ή και ατόμων ακόμη , γίνεται κυρίως με βάση το συσχετισμό της δύναμης, δηλαδή, και της γνώσης, η συνέπεια είναι, οι χώρες που κατακτούν τη νέα τεχνογνωσία να εκτινάσσονται στην κορυφή της δύναμης και άρα και της ανάπτυξης. Και εξαιτίας αυτού του λόγου και μόνον να απολαμβάνουν τη μερίδα του λέοντος από τα παραγόμενα αγαθά. Αντίθετα όσες υστερούν να καθηλώνονται στα υπόγεια της υπανάπτυξης, της απομόνωσης και εν τέλει της οικονομικής εξάρτησης από τους ισχυρούς. Και τους μένει ο ρόλος του καταναλωτή μόνο. Κι αυτός με … δανεικά. Όρα και η χώρα μας.

8.- Και δυο τελευταίες παρατηρήσεις: Η πρώτη: Η διαδεδομένη άποψη ότι η νέα τεχνογνωσία δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας δεν είναι παρά ένας ακόμη περίπου μύθος. Η πραγματικότητα δείχνει ότι πράγματι δημιουργεί νέες θέσεις. Αλλά για τους φορείς εξειδικευμένων γνώσεων. Την ίδια στιγμή, όμως, απαξιώνει πολλαπλάσιες θέσεις εργασίες κυρίως μη εξειδικευμένων γνώσεων στέλνοντας τους αντίστοιχους εργαζόμενους στον καιάδα των αζήτητων. Στο οικονομικό φόρουμ, που πρόσφατα πραγματοποιήθηκε στο Νταβός, από έγκριτους οικονομολόγους ειπώθηκε ότι μεταξύ των ετών 1997 και 2007, μόνο στις ΗΠΑ χάθηκε, κυρίως εξαιτίας της αυτοματοποίησης, το 86% των θέσεων εργασίας. Βεβαίως δημιουργήθηκαν νέες θέσεις. Απαιτούν, όμως, εξειδικευμένες γνώσεις που οι απολυθέντες δεν διαθέτουν. Η συνέπεια είναι στις ΗΠΑ σήμερα να υπάρχουν 800.000 θέσεις κενές μόνον για ειδικότητες ασφαλείας ψηφιακών συστημάτων.

Και η δεύτερη: Οι γνώσεις, γενικά, και πολύ περισσότερο οι εξειδικευμένες γνώσεις, δεν συνιστούν από μόνες τους ποιοτικό μέγεθος. Δεν έχουν, δηλαδή, ενσωματωμένη από τη γέννησή τους και την ηθική τους ποιότητα. Αυτό θα προκύψει, αν προκύψει, από τον τ ρ ό π ο που τελικά θα χρησιμοποιηθούν. Η Ιστορία, άλλωστε, είναι γεμάτη από εφιαλτικές … «αξιοποιήσεις» της γνώσης. Όρα Χιροσίμα, Ναγκασάκι, μεταλλαγμένα τρόφιμα κ.λπ. Συνεπώς η γνώση, ακόμη και η πιο εξειδικευμένη, παραμένει το μέσο. Το σκοπό θα τον ορίσει η διανόηση. Οι ατομικοί επιστήμονες, για παράδειγμα, είναι οι κορυφαίοι της εξειδικευμένης γνώσης. Είναι οι σοφοί, οι σπεσιαλίστες του είδους. Όμως από μόνο του αυτό δεν συνιστά και σύνεση. Μόνον ο τ ρ ό π ο ς, που αυτή η καταστροφική δύναμη θα χρησιμοποιηθεί, θα προσδώσει την αντίστοιχη αξία. Προφανώς ο τρόπος δεν θα προκύψει από την εξειδικευμένη γνώση. Θα προκύψει από το πλαίσιο αναφοράς των αξιών στο οποίο εγγράφεται η εξειδικευμένη γνώση. Ο Ζ.Π. Σάρτρ, μάλιστα, σπρώχνει το συλλογισμό ακόμη παραπέρα: Αναγνωρίζει τη σοφία στους σπεσιαλίστες της εξειδικευμένης γνώσης, όπως είναι, για παράδειγμα, οι ατομικοί επιστήμονες. Δεν τους θεωρεί όμως και διανοούμενους. Τότε μόνον θα γίνουν, λέει, «αν ενωθούν και υπογράψουν ένα μανιφέστο για να ξεσηκώσουν την κοινή γνώμη εναντίον της χρήσης της ατομικής βόμβας» .

9.- Η συνέπεια όλων των παραπάνω, και όχι μόνο, είναι, η γνώση και να προσθέτει και να αφαιρεί. Και να υπόσχεται και να απειλεί. Και να απελευθερώνει και να χειραγωγεί. Κατά δυσανάλογο τρόπο, αλλά σε κάθε περίπτωση αντιφατικό. Την ευθύνη, βέβαια, για την αντιφατική αυτή δυνατότητα της τεχνογνωσίας, την έχει, όχι η τεχνογνωσία, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος.

--------------------------------------------------------------
7.- Βλ. εφ. «ΤΟ ΒΗΜΑ» αρθρ. Γ.Μυτακίδη και Α. Τριφύλλη.
8.- Ζ.Π. Σαρτρ, «Πολιτική εξουσία και διανοούμενοι» μτφρ Ε. Καλκάνη εκ. Δαμιανός σ. 14

Και αυτός είναι που οφείλει να κάνει την υπέρβαση που θα καταστήσει τη γνώση συνέπεια σφαιρικής θέασης των πραγμάτων. Και γι αυτό δεν αρκούν μόνες τους οι θετικές επιστήμες, που κατά τεκμήριο προϊστανται στην αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας. Απαιτείται και η συμβολή της κλασικής παιδείας.

Προς την κατεύθυνση αυτή οφείλει όλη η εκπαίδευση και ιδιαίτερα η τριτοβάθμια, παράλληλα με τη διερεύνηση του επιμέρους, να ενθαρρύνουν στη συνέχεια τη θεώρησή των επιτευγμάτων της από την οπτική της κλασικής παιδείας. Ώστε τα μέσα που ανακαλύπτει η εξειδίκευση να υπηρετούν τους σκοπούς που θα διαμορφώνει η γενικότερη κουλτούρα. Οι επιστήμονες από την άλλη πλευρά οφείλουν να περιορίσουν τη συχνά υπεροπτική αφοσίωση προς τη δήθεν «καθαρή» επιστήμη, ανεξάρτητα από το αν οδηγεί και σε μια ανεφάρμοστη θεωρητική διερεύνηση ή και σε μια κοινωνικά μη χρησιμοποιήσιμη γνώση. Ο στόχος της παιδείας, δεν είναι να δώσει στον εκπαιδευόμενο, όλο και περισσότερες γνώσεις, αλλά, όπως θα έλεγε ο Durheim, «να δημιουργήσει σ΄αυτόν μια εσωτερική και βαθιά κατάσταση , ένα είδος πολικότητας της ψυχής που θα τον προσανατολίζει προς μια ορισμένη κατεύθυνση, όχι μόνο στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, αλλά σε όλη τη ζωή».

Αλλά και τα άτομα, ως ισόβιοι εκπαιδευόμενοι, θα πρέπει με δική τους ευθύνη, να υιοθετήσουν μια στρατηγική μάθησης που κατ αρχή θα τους βοηθά να διευρύνουν διαρκώς την οπτική γωνία, ώστε η γνώση να θεάται όχι μόνο ως αυταξία, αλλά και ως μέσο που υπηρετεί έναν υψηλότερο σκοπό. Προκειμένου, στην αυξανόμενη πολυπλοκότητα της κοινωνικής συνθήκης, ιδιαίτερα στα ζητήματα διαφωνίας, η λύση να είναι, προϊόν ακριβούς ανάγνωσης των προβλημάτων και, όσο γίνεται, κοινής αποδοχής. Μπορεί οι ακρότητες να γοητεύουν. Τη σταθερότητα όμως τη διασφαλίζει ο συμβιβασμός.

10.- Μόνο διά μέσου ενός «π ρ ο ς τ ί» των πραγμάτων, θα βρει το ακριβές νόημα και το «π ώ ς» της εξειδίκευσης. Και αυτό το «π ρ ο ς τ ί» θα προκύπτει, όταν θα προκύπτει, ύστερα από μια σφαιρική θέαση των πραγμάτων. Η μόνη που θα μπορεί να ανιχνεύει το πλήθος των συνεξαρτήσεων. Και συνεπώς η μόνη που θα προσεγγίζει περισσότερο την πραγματικότητα. Ώστε οι όποιες αποφάσεις να έχουν τη σχετική πάντοτε λειτουργικότητα. Σε κάθε διαφορετική περίπτωση ο ορθολογισμός θα καταληστεύεται από τη διαρκώς ταλαντευόμενη κοινή γνώμη, που θα ψάχνει, σ έναν έρημο κόσμο, ανύπαρκτους Μεσσίες. Ενώ διαρκώς θα διευρύνεται το ενδεχόμενο, την τύχη, της ήδη καχεκτικής δημοκρατίας μας, να τη διαχειρίζονται αργόσχολοι και το χειρότερο … αδιάβαστοι. Και γι αυτό υπεύθυνοι θα είναι και οι πολίτες. Το σημειώσαμε στην αρχή, ότι η εξειδίκευση έκανε τη ζωή όλων μας ευκολότερη. Ταυτόχρονα όμως έκανε τις επιθυμίες μας να τρέχουν με ασύλληπτη ταχύτητα πολύ πιο μπροστά από τη δυνατότητα. Το μόνο φρένο σ αυτόν τον κατήφορο μπορεί να προκύψει από ένα «πρέπει», που μόνο η διεύρυνση του οπτικού πεδίου όλων μας μπορεί να διαμορφώσει. Και αυτό σύντομα. Και πάντως πριν η οργή, που ακόμη περιορίζεται στα λουκέτα των επιχειρήσεων και στα εκατομμύρια των ανέργων, ξεχυθεί στους δρόμους.

Τότε μήπως είναι πολύ αργά.

Αχιλλέας Λεοντάρης
[email protected]

[email protected]----

9.- Έντγαρ Μορέν, «Το καλοφτιαγμένο κεφάλι», μτφρ. Δ. Δημουλάς, εκδ. 21ου σ 61

Δεν υπάρχουν ακόμη σχόλια.

Υποβολή απάντησης

Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το email σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας εδώ.