ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΙ

Ναγκόρνο-Καραμπάχ: εθνοκάθαρση ή εθελούσια έξοδος;

Η πρόσφατη έξοδος των Αρμενίων από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ είναι το τελευταίο επεισόδιο μίας διένεξης με ρίζες από τη σοβιετική περίοδο και βίαιες συγκρούσεις μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.

Η ενσωμάτωση του Καυκάσου στην ΕΣΣΔ και η δημιουργία των Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών της περιοχής συμπεριέλαβε εδαφικές ανακατατάξεις ανάμεσα στη Γεωργία, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν. Οι εδαφικές αλλαγές οδήγησαν στη θέσπιση της Αυτόνομης Περιφέρειας του Αρτσάχ, που είναι η αρμένικη ονομάσία για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ οδήγησε σε κύμα ανακηρύξεων ανεξαρτησίας των διοικητικών ενοτήτων του πολυεθνικού κράτους.

Η ανεξαρτητοποίηση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ προκάλεσε πόλεμο τριετούς διάρκειας, που κέρδισε η αρμένικη πλευρά. Το Αζερμπαϊτζάν ήταν αποφασισμένο να ανατρέψει τα αποτελέσματα της συμφωνίας του 1994 και περίμενε να αλλάξει η κατανομή ισχύος υπέρ του. Από τις αρχές του 2000 το Αζερμπαϊτζάν μετέφρασε σε στρατιωτική ισχύ τον πλούτο που απέκτησε από τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου και πλέον έχει τριπλάσιο ΑΕΠ και πενταπλάσιο αμυντικό προϋπολογισμό από την Αρμενία.

Η αζέρικη επίθεση πλήρους κλίμακας τον Σεπτέμβριο του 2020 οδήγησε στην ανακατάληψη των περιοχών που είχαν καταλάβει οι Αρμένιοι το 1994, αλλά το Ναγκόρνο-Καραμπάχ παρέμεινε υπό αρμένικη διοίκηση λόγω της παρέμβασης της Ρωσίας την τελευταία στιγμή. Οι συνομιλίες που ακολούθησαν έδωσαν στην Αρμενία πρόσβαση στον διάδρομο Lachin, ώστε να παρέχει ανθρωπιστική βοήθεια στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ενώ το Αζερμπαϊτζάν έλαβε πρόσβαση στον θύλακα Nakhchivan, δύτικα της Αρμενίας, μέσω του διαδρόμου Zanzhighur.

Οι συνομιλίες που διεξήχθησαν υπό την αιγίδα της ΕΕ δεν είχαν αποτέλεσμα, επειδή οι Αζέροι δεν πίστευαν ότι έπρεπε να προχωρήσουν σε οποιαδήποτε παραχώρηση. Οι προτάσεις της αρμένικης πλευράς για ειδικό καθεστώς του Ναγκόρνο-Καραμπάχ ή για αυτοδιοίκηση του αρμένικου πληθυσμού, που αντιστοιχούσε στο 82% του συνολικού πληθυσμού της περιοχής, δεν έγιναν δεκτές.

Η άρνηση της αζέρικης πλευράς αιτιολογείται, πέραν από την κατανομή ισχύος, και από την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί από τον πόλεμο της Ουκρανίας. Η Ρωσία πλέον αδυνατεί να εγγυηθεί την άμυνα της Αρμενίας, όπως φάνηκε και από το γεγονός ότι δεν πίεσε το Αζερμπαϊτζάν να άρει τον αποκλεισμό που είχε επιβληθεί στον διάδρομο Lachin από τον Δεκέμβριο του 2022. Αναμενόμενα, η Αρμενία στράφηκε προς τη Δύση για τις εγγυήσεις ασφάλειας που είχε ανάγκη. Στο πλαίσιο αυτό, η Αρμενία αποχώρησε από τον Οργανισμό της Συνθήκης Συλλογικής Ασφαλείας, απέστειλε οπλισμό στην Ουκρανία και ανακοίνωσε τη διεξαγωγή κοινής στρατιωτικής άσκησης με τις ΗΠΑ. Την Τρίτη 3 Οκτωβρίου, μάλιστα, η Βουλή της Αρμενίας ψήφισε την επικύρωση  του Καταστατικού της Ρώμης, που είναι το πρώτο βήμα για την ένταξη στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Αυτό σημαίνει ότι η Αρμενία πρέπει να συμμορφωθεί με το ένταλμα σύλληψης που έχει εκδοθεί από τον Μάρτιο κατά του Ρώσου Προέδρου, δηλαδή να τον συλλάβει αν πατήσει σε αρμένικο έδαφος.

Η υπερτερότητα του Αζερμπαϊτζάν και η απροθυμία της Ρωσίας αποτυπώθηκε στην στοχευμένη επίθεση της 19ης Σεπτεμβρίου κατά τοπικών αμυντικών θέσεων στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Η Αρμενία αναγνώρισε άμεσα την αδυναμία της, καθώς μόλις δύο ώρες αργότερα ο Πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν ανακοίνωσε ότι ο αρμένικος στρατός δεν θα παρέμβει. Η παράδοση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ την επομένη μέρα δεν συνιστούσε έκπληξη, αν αναλογιστούμε ότι τον Μάιο ο Πασινιάν είχε προτείνει να παραχωρήσει την περιοχή αν το Αζερμπαϊτζάν παραιτείτο από τις αξιώσεις του στον διάδρομο Zanzhighur.

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν κάποια από τις δύο πλευρές μπορεί να νομιμοποιήσει ηθικά τις πράξεις της στη διένεξη του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Η αζέρικη πλευρά, παρότι στρατιωτικά υπέρτερη, επικαλέστηκε «επιχείρηση κατά της τρομοκρατίας», η οποία ξεκίνησε μία μέρα από όταν 7 στρατιώτες και 2 πολίτες έχασαν τη ζωή τους από νάρκες στον αυτοκινητόδρομο Fazuli Shusha, για την τοποθέτηση των οποίων κατηγόρησαν Αρμένιους μαχητές. Επιπλέον, ο Αζέρος Πρόεδρος Ιλχάμ Αλίγιεφ υπογραμμίζει συνεχώς ότι η πλειονότητα των μελών του ΟΗΕ αναγνωρίζει το Ναγκόρνο-Καραμπάχ ως αζέρικο έδαφος. Αυτή η αναγνώριση απέτρεψε τα κράτη της Δύσης από το να στηρίξουν την Αρμενία, από τον φόβο μην φανούν υποκριτές έναντι της Ουκρανίας και της πολιτικής προστασίας των διεθνών νορμών και των διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων.

Η Αρμενία, από την πλευρά της, υπογραμμίζει ότι έχει συνεχή παρουσία στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ από τον 4ο αιώνα μ.Χ. και ο αρμένικος πληθυσμός αριθμούσε στα 100χιλιάδες από τα 120χιλιάδες άτομα που ζούσαν στην περιοχή μέχρι πρόσφατα. Επίσης, τονίζει ότι το Αζερμπαϊτζάν αγνόησε τις εκκλήσεις της ΕΕ και των ΗΠΑ για αποχή από την χρήση βίας και ήταν το αδιάλλακτο μέρος σε όλες τις διαπραγματεύσεις.

Η Αρμενία πλέον κάνει λόγο για εθνοκάθαρση, δεδομένου ότι πλέον έχουν απομείνει μόλις χίλια άτομα στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ενώ το Αζερμπαϊτζάν μιλά για εθελούσια έξοδο, τονίζοντας ότι η αζέρικη αστυνομία μοίραζε νερό στους οδηγούς στις ουρές χιλιομέτρων και ότι έχουν ξεκινήσει συνομιλίες ανάμεσα στους ηγέτες της περιοχής. Η αρμένικη πλευρά αναρωτιέται πόσο εθελούσια μπορεί να είναι μία έξοδος που έπεται του αποκλεισμού του ανθρωπιστικού διαδρόμου Lachin τους τελευταίους 10 μήνες, σε βαθμό που να προκληθούν τεράστιες ελλείψεις σε τρόφιμα και φάρμακα.

Το έλλειμμα εμπιστοσύνης ανάμεσα στις δύο πλευρές είναι δεδομένο και τροφοδοτεί φόβους που καλλιεργήθηκαν από τον πόλεμο του 1991-94, όταν σχεδόν 1εκ. Αζέροι υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις κατοικίες τους από περιοχές που τελικά ανακατέλαβαν οι αζέρικες δυνάμεις το 2020.

Το Αζερμπαϊτζάν υπογραμμίζει ότι αντιμετωπίζει ειρηνικά το ιστορικό εθνοκάθαρσης που έχει βιώσει από την αρμένικη πλευρά και ότι οι Αρμένιοι είναι ευπρόσδεκτοι να επιστρέψουν στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Οι Αρμένιοι, αφενός, δεν επιθυμούν να επιστρέψουν σε ένα κράτος που δεν τους αναγνωρίζει δικαιώματα ως διακριτή κοινότητα και, αφετέρου, θεωρούν την πρόσκληση του Αλίγιεφ ως στρατηγική νομιμοποίησης στα μάτια της διεθνούς κοινότητας. Εξάλλου, πώς θα επιστρέψουν σε μία περιοχή που πλέον δεν υπάρχει ούτε καν ως διοικητική οντότητα;

* Δρ Χάρης Μπουμπαγιατζόγλου, Εντεταλμένος Λέκτορας Διεθνούς Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

1 αναγνώστες σχολίασαν

Συμμετοχή στην συζήτηση
  1. Κανενας 14:46 11/10/2023

    Δηλαδη οι αρμενιοι θα την περνουσαν ζαχαρη με τον Αλιγιεφ και τον συμμαχο του Ερντογαν και ξεριζωνονται μονοι τους.

Υποβολή απάντησης

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το email σας εδώ.