ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΙ

Ευρώπη της αλληλεγγύης και της συνεργασίας ή των ρήξεων;

Το παρόν κείμενο είναι βαθύτατα επηρεασμένο από τη μοναδική σε νομική τεκμηρίωση, αλλά και πολιτική ακρίβεια και ευθύτητα, ομιλία του Προέδρου της Δημοκρατίας κ.Προκόπη Παυλόπουλου, για την 20η επέτειο από την ίδρυση του Ελληνικού Παρατηρητηρίου του London School of Economics and Political Science (LSE), που έλαβε χώρα προσφάτως στις 28/11/2016 στην Αθήνα.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ανέπτυξε ως θέμα: «την Αρχή της Αλληλεγγύης στο πλαίσιο του πρωτογενούς ευρωπαϊκού δικαίου». Η ομιλία αυτή που θεμελιώνεται σε σειρά νομολογιακών παραδοχών, βρίσκεται σε απόλυτη αρμονία με τα κριθέντα από το δικαιοδοτικό Όργανο του Λουξεμβούργου και αποτελεί πραγματεία υψηλού επιπέδου όχι μόνο νομικού αλλά και πολιτικού λόγου. Καλύπτει δε το «κενό» ως προς το αντικείμενο που πραγματεύεται, δηλαδή το ζήτημα της αλληλεγγύης στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άξιο παρατήρησης είναι δε ότι η ομιλία αυτή έλαβε χώρα ενώπιον ακροατηρίου υψηλού μεν επιπέδου, αλλά λίαν συντηρητικής αντίληψης περί πραγμάτων και δεν μπορεί παρά να προκάλεσε έντονους προβληματισμούς, ιδιαιτέρως στα επιμέρους κεφάλαια που αφορούσαν «στην αρχή της κοινωνικής αλληλεγγύης στο πρωτογενές ευρωπαϊκό δίκαιο».

Στην εισαγωγή της ομιλίας του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας τοποθετήθηκε με τα εξής:
«Η νομική φύση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέδειξε, ήδη από τη φάση της σύστασής της αλλά και καθ’ όλη την δυναμική της εξέλιξη στην συνέχεια, την σημασία σειράς θεμελιωδών νομικών αρχών, προερχομένων ως επί το πλείστον από τις κοινές συνταγματικές και λοιπές νομικές παραδόσεις των κρατών-μελών. Η δημοκρατική αρχή, η αρχή του κράτους δικαίου, η αρχή του κοινωνικού κράτους, η αρχή της νομιμότητας της διοικητικής δράσης, η ασφάλεια δικαίου και η προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης καθώς και τα συνταγματικώς κατοχυρωμένα ατομικά δικαιώματα δεν συνιστούν μόνο τα θεμέλια του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού αλλ’ αποτέλεσαν και την κοινή νομική βάση επί της οποίας εδράζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση καθώς και η εν γένει δημοκρατική νομιμοποίηση της λειτουργίας της (Legitimation, Légitimation). Μάλιστα, ρητώς το πρωτογενές ευρωπαϊκό δίκαιο παραπέμπει, πρωτίστως με τις διατάξεις του άρθρου 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, στις κοινές νομικές αρχές και αξίες, όπως είναι γνωστές από τις συνταγματικές παραδόσεις των κρατών-μελών. Επιπλέον, ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ), ο οποίος ρητώς πλέον έχει τυπική ισχύ πρωτογενούς ευρωπαϊκού δικαίου, στις διατάξεις του άρθρου 52 παρ. 4 αναφέρεται στις κοινές αρχές των κρατών μελών». Στη συνέχεια ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επεσήμανε ότι:

Η αλληλεγγύη στο κοινωνικό κράτος δικαίου

«Κατά τη νομολογία του ΔΕΕ η αρχή της αλληλεγγύης αποτελεί βασική αρχή που διέπει τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης των κρατών-μελών και αποτελεί τη βάση επί της οποίας στηρίζεται η δραστηριότητα των ταμείων υγείας και των οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης. Μάλιστα, το Δικαστήριο προέβη σ’ ερμηνεία του καθεστώτος υποχρεωτικής υπαγωγής στην κοινωνική ασφάλιση, κάνοντας δεκτό ότι είναι απαραίτητη για την εφαρμογή της αρχής της αλληλεγγύης, η οποία ανάλογα με το είδος ασφαλίσεως έχει διαφορετικό περιεχόμενο.»
Στην ομιλία του αυτή ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αξιοποίησε δεόντως (όπως προεκτέθηκε) τη νομολογία του δικαιοδοτικού Οργάνου του Λουξεμβούργου επισημαίνοντας κατ’ αποτέλεσμα ότι: «το Δικαστήριο έκρινε ότι η αρχή της αλληλεγγύης δύναται να θεμελιώσει εξαίρεση των οργανισμών που διαχειρίζονται ταμεία κοινωνικής ασφάλισης από την εφαρμογή του δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού, το οποίο αποτελεί βασικό πυλώνα του πρωτογενούς ευρωπαϊκού δικαίου και της εσωτερικής αγοράς, με την αιτιολογία ότι δεν αποτελούν επιχειρήσεις κατά την έννοια του ευρωπαϊκού δικαίου ανταγωνισμού, ακριβώς επειδή εκπληρώνουν αποστολή αποκλειστικώς κοινωνικού χαρακτήρα και η εν λόγω δραστηριότητα στηρίζεται στην αρχή της αλληλεγγύης».
Οι σχετικές παρατηρήσεις ως προς τη συνεργασία

Με αφορμή την τοποθέτηση αυτή του Προέδρου της Δημοκρατία μπορούν να λεχθούν τα εξής:
Σύμφωνα με τη διάταξη της παρ. 3 του άρθρου 4 ΣΕΕ ιδρύεται η υποχρέωση καλόπιστης συνεργασίας των κρατών-μελών με τα ενωσιακά Όργανα. Η υποχρέωση αυτή εξειδικεύεται περαιτέρω και σε άλλα άρθρα των πρωτογενών Συνθηκών όπως για παράδειγμα στο άρθρο 120 ΣΛΕΕ το οποίο αναφέρεται με τρόπο συγκεκριμένο σε ζητήματα συντονισμού της οικονομικής πολιτικής των κρατών-μελών. Η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας στο πλαίσιο της οικονομικής πολιτικής (βλ. π.χ. και πρώην άρθρο 98 ΣυνθΕΚ), αποτελεί θεμελιώδη αρχή, η οποία διέπει τη σχέση κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπό την έννοια ότι χωρίς αυτή την καλόπιστη συνεργασία, είναι αδύνατη η επίτευξη κοινής πορείας, πολλώ δε μάλλον στο πλαίσιο των αναγκαίων προσανατολισμών σύγκλισης των οικονομιών. Άλλωστε σύμφωνα με το άρθρο 121 ΣΛΕΕ τα κράτη-μέλη θεωρούν τις οικονομικές τους πολιτικές θέμα κοινού ενδιαφέροντος και τις συντονίζουν. Η υποχρέωση συνεργασίας, συνεπώς, δεν νοείται μονομερώς, αλλά αφορά θεμελιώδη αρχή και αναγκαία πολιτική η οποία βαρύνει και τα ενωσιακά Όργανα στη σχέση τους με τα κράτη-μέλη.

Οι σχετικές παρατηρήσεις ως προς την αλληλεγγύη

Κοινός τόπος είναι ότι η συμμετοχή κρατών-μελών σε Συνομοσπονδίες, Ομοσπονδίες, ή Κοινότητες Ένωσης Κρατών, όπως το συγκεκριμένο μόρφωμα του ευρωπαϊκού εγχειρήματος που μετεξελίσσεται από Κοινότητα σε Ένωση, δεν μπορεί παρά να ενέχει την υποχρέωση της αλληλεγγύης τόσο σε σχέση του κράτους-μέλους με τη νομική προσωπικότητα της όποιας Ένωσης ή Οργανισμού, όσο και μεταξύ των κρατών-μελών.

Η υποχρέωση αυτή αναδεικνύεται ήδη και στο προοίμιο της ΣΕΕ όπου τα κράτη-μέλη δηλώνουν την επιθυμία τους για «βαθύτερες σχέσεις αλληλεγγύης μεταξύ των λαών τους», καθώς και για την «ανάγκη δημιουργίας σταθερών βάσεων για τη μελλοντική οικοδόμηση της Ευρώπης», με ρητή επιβεβαίωση «στην προσήλωση στα θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα, όπως ορίζονται από τον ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη που υπογράφηκε στο Τορίνο στις 18 Οκτωβρίου 1961 και τον Κοινοτικό Χάρτη των Θεμελιωδών Κοινωνικών δικαιωμάτων των Εργαζομένων του 1989».
Οίκοθεν συνάγεται ότι πράγματι η αρχή της αλληλεγγύης αποτελεί βασική αρχή που θα πρέπει να διέπει και τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, αλλά και τους οικείους Οργανισμούς της κοινωνικής ασφάλισης οι οποίοι θα πρέπει να εξαιρούνται από την εφαρμογή των διατάξεων του ελεύθερου ανταγωνισμού. Η ιδιαίτερη αυτή αναφορά του Προέδρου της Δημοκρατίας στο συγκεκριμένο συντηρητικό ακροατήριο, μετά βεβαιότατος προκάλεσε αίσθηση.

Πέραν των προαναφερομένων, σύμφωνα με το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης η αλληλεγγύη, αποτελεί τη βάση πολλαπλών υποχρεώσεων. Επεκτείνεται δε προς όφελος των κρατών-μελών σε μια διαδικασία αμοιβαίας συνδρομής. Υπ’ όψιν δε ότι όταν ένα κράτος απειλείται σοβαρώς από εξωτερικούς κινδύνους, η ΣΕΕ δυνάμει της παρ. 7 του άρθρου 42, προβλέπει ενεργοποίηση της ρήτρας αλληλεγγύης, καθόσον σε περίπτωση κατά την οποία κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα άλλα κράτη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Υπ’ όψιν δε ότι η διάταξη αυτή του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών αφορά το φυσικό δικαίωμα ατομικής ή συλλογικής νόμιμης άμυνας.
Ασφαλώς η κρίσιμη αυτή διάταξη που δεν επηρεάζει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων κρατών, συσχετιζόμενη με την παρ. 2 του άρθρου 4 ΣΕΕ όπου ειδικότερα η προστασία της εθνικής ασφάλειας παραμένει στην ευθύνη κάθε κράτους-μέλους, ιδρύει όχι μόνο το δικαίωμα συλλογικής δράσης και συλλογικής συνεργασίας, αλλά και εκείνο της αλληλεγγύης, μέχρις εσχάτων. Άλλωστε, αλληλεγγύη προβλέπεται και σε άλλες κρίσιμες περιπτώσεις σύμφωνα με το άρθρο 222 ΣΛΕΕ (που αφορά στη «ρήτρα αλληλεγγύης»), όπου η Ένωση και τα κράτη-μέλη ενεργούν από κοινού και με πνεύμα αλληλεγγύης σε περιπτώσεις όπως εκείνες των τρομοκρατικών επιθέσεων ή των εξ ανωτέρας βίας περιστατικών, που αφορούν πλήγματα από φυσικές καταστροφές ή άλλως ανθρωπογενείς καταστροφές. Στην περίπτωση αυτή η Ευρωπαϊκή Ένωση κινητοποιεί όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή της, συμπεριλαμβανομένων ακόμη και των στρατιωτικών.

Η Ευρώπη του σήμερα

Η Ευρώπη του σήμερα, δυστυχώς, απέχει μακράν των αρχών και αξιών, αλλά και προσδοκιών των μεγάλων ιστορικών ηγετών που οραματίστηκαν την Ευρωπαϊκή Ένωση ως συγκρότηση δύναμης ελπίδων, ευημερίας και αλληλεγγύης. Και τούτο γιατί πολιτεύεται σε μια διαδικασία, όπου ο ισχυρότερος πρέπει να επικρατεί του ασθενέστερου. Θέση μακράν της έννοιας της αλληλεγγύης. Παρά ταύτα ακόμα και αυτές οι αντιθέσεις θα πρέπει να εξισορροπούν, ή άλλως να συμβιβάζονται, εκεί όπου οι δύο αντιτιθέμενες πλευρές ελαχιστοποιούν τη μέγιστη ζημία που μπορεί να υποστούν. Αναφέρομαι στην maximin-minimax στρατηγική και αντίληψη.

Η μεταπολεμική Ευρώπη πορεύεται διαρκώς με μικρούς ή μεγάλους συμβιβασμούς. Προς την κατεύθυνση αυτή, άλλωστε, κινήθηκε ο διακυβερνητισμός και η πρακτική της ομοφωνίας. Ωστόσο, από το 1966 και μετά, με αφορμή και αιτία την κοινοτική κρίση του 1965, που αφορούσε στη χρηματοδότηση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) και που οδήγησε την εξάμηνη αποχή της Γαλλίας από τις κοινοτικές διαδικασίες (πολιτική της «κενής καρέκλας»), υποχρέωσε την τότε ΕΟΚ στο μεγάλο συμβιβασμό του Λουξεμβούργου. Αντίστοιχος συμβιβασμός έλαβε χώρα και το έτος 1994. Αναφέρομαι στον συμβιβασμό των Ιωαννίνων, στο πλαίσιο της διαπραγμάτευσης για την ένταξη της Αυστρίας, Σουηδίας και Φινλανδίας.
Στις παρούσες συνθήκες το ζητούμενο είναι όχι μόνο η καλόπιστη συνεργασία, αλλά πρωτίστως η αλληλεγγύη. Σε περιπτώσεις δε διαπραγματεύσεων, σε αμιγώς οικονομικά πεδία και επίπεδα, είναι προτιμότεροι οι συμβιβασμοί από τις ρήξεις. Όσο όμως, παρά τις νομολογιακές παραδοχές του δικαιοδοτικού Οργάνου του Λουξεμβούργου, οι πολιτικές που ακολουθούνται είναι ασυμβίβαστες με τις πρόνοιες του κοινωνικού κράτους δικαίου, η θεωρία και η πράξη των ρήξεων, μπορεί να είναι ολέθριες για την εν γένει πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ως εκ τούτου ο όρος της αλληλεγγύης από αμιγώς νομικός όρος, εάν μετεξελιχτεί σε πολιτική πρακτική, μπορούμε να αισιοδοξούμε για το παρόν και το μέλλον του όλου ενωσιακού εγχειρήματος!...

* Ο Πέτρος Μηλιαράκης δικηγορεί στα Ανώτατα Ακυρωτικά Δικαστήρια της Χώρας και στα Ευρωπαϊκά Δικαστήρια του Στρασβούργου και του Λουξεμβούργου (ECHR και GC - EU).

Δεν υπάρχουν ακόμη σχόλια.

Υποβολή απάντησης

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το email σας εδώ.