ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΙ

Και αν η Αντιγόνη έχει ήδη καταργηθεί;

Διαβάζοντας τη φήμη περί κατάργησης της διδασκαλίας της Αντιγόνης από το ωρολόγιο πρόγραμμα της Β’ Λυκείου, αρκετές ημέρες πριν η ΠΕΦ βγάλει μια σκληρή –και λίγο άστοχη- ανακοίνωση κατά της φημολογούμενης πρόθεσης του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, δεν αντιμετώπισα την είδηση ως αναπάντεχη, ούτε, τολμώ να πω, με ξένισε σαν άκουσμα. Και δεν με ξένισε, επειδή, τολμώ και πάλι να πω, στην πράξη έχει ουσιαστικά ήδη καταργηθεί. Ποιος μαθητής –πλην ελάχιστων φωτεινών εξαιρέσεων- έχει έμπρακτα ασχοληθεί ή -μάλλον καλύτερα- προβληματιστεί με το περιεχόμενο της τραγωδίας του Σοφοκλή; Η σχετική διάψευση του Υπουργείου λίγο επηρέασε τον προβληματισμό μου. Η πραγματικότητα και η ουσία αυτής είναι δεδομένη, ανεξάρτητα της κατάργησης ενός μαθήματος ακόμα από το σχολικό πρόγραμμα.
Καλό είναι να μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας, ειδικά για ζητήματα τα οποία η καθημερινότητα καθιστά γνωστά σε ένα μεγάλο φάσμα της κοινωνίας. Η Αντιγόνη έχει απαξιωθεί στη συνείδηση των μαθητών από τη στιγμή που μετατοπίστηκε στο βυθό του αξιακού συστήματος με βάση το οποίο κρίνεται η «σοβαρότητα» των μαθημάτων. Η περιθωριοποίησή της πηγάζει από την κατάργηση των Πανελλαδικών εξετάσεων της Β’ Λυκείου, όταν, πλέον, έχασε τη «χρησιμότητά» της, καθώς «εκτελέστηκε» στο βωμό της προσήλωσης στα μαθήματα «κατεύθυνσης» ή, μετέπειτα, «προσανατολισμού». Δηλητηριάστηκε και από την καθαρά τυπολατρική διδακτική της προσέγγιση, παύοντας να είναι γοητευτική στους μαθητές. Και δεν τους βρίσκω άδικο. Η ουσία της Αντιγόνης δεν βρίσκεται στις «ευκτικές», τους «υποθετικούς λόγους» ή τους «δυικούς αριθμούς. Η εμμονή σε μια διδασκαλία γραμματικοσυντακτικών τύπων δεν μπορεί να είναι γόνιμη. Ούτε είναι δυνατόν να κερδίσει έτσι το ενδιαφέρον των μαθητών, πέραν αυτών που ενδιαφέρονται για πρακτικούς και μόνο λόγους. Η Αντιγόνη ηττήθηκε, επίσης, λόγω του γενικευμένου εκφυλισμού του Λυκείου –ιδιαίτερα δε των δύο τελευταίων τάξεων- που υποβιβάζει την προσφερόμενη γνώση σε χρησιμοθηρικούς προσανατολισμούς, με μοναδικό αντίκρισμα το άμεσο βαθμολογικό κέρδος, παραγνωρίζοντας το μακροπρόθεσμο σκοπό της παιδείας.
Ως εκ τούτου, λοιπόν, πρέπει να καταργηθεί; Φυσικά και όχι, εκτός να αντιμετωπίσουμε και αυτό το πρόβλημα με τη λογική του «πονάει κεφάλι, κόψει κεφάλι». Και ελπίζω ότι η σχετική φημολογία θα μείνει στη σφαίρα του φανταστικού. Ωστόσο, η μετατόπιση της διδακτικής προσέγγισής της είναι απαραίτητη, αν θέλουμε να ισχυριζόμαστε ότι όντως η Αντιγόνη διδάσκεται. Δεδομένου ότι το μάθημα ανήκει στα λεγόμενα «Γενικής Παιδείας» ο σκοπός του πρέπει να δομηθεί αναλόγως. Η Αντιγόνη ήταν, είναι και θα είναι μνημείο ανθρωπισμού, σημείο αναφοράς του παγκόσμιου πολιτισμού. Και ως τέτοιο πρέπει να διδαχτεί. Και ίσως θα ήταν χρήσιμο, στην κατεύθυνση της αναζωπύρωσης του ενδιαφέροντος προς το μάθημα, να διδάσκεται μεταφρασμένο στα νέα ελληνικά. Σε γλώσσα φιλική προς το μαθητή που θα συμβάλει στην αύξηση της δεκτικότητάς του και θα αυξήσει την πρόσληψη των νοημάτων του με τρόπο γόνιμο, δημιουργικό.
Η Αντιγόνη πρέπει να εμπνέει, να προβληματίζει και όχι να κουράζει. Δεν είναι απλά ένα ακόμα μάθημα να το μάθει ο μαθητής «απ’ έξω». Τα μαθήματα ανθρωπιστικού περιεχομένου στο σχολείο αλλοτριώθηκαν, όταν μετατράπηκαν, στις πλείστες των περιπτώσεων, σε αντικείμενα στείρας αποστήθισης, αποστερούμενα τον έμφυτο ελεύθερο χαρακτήρα τους. Και όταν υπεισέρχεται σε αυτά η παράμετρος της σκοπιμότητας, τότε μετατρέπονται σε κουραστικές υποχρεώσεις, άγονες. Όταν όμως απελευθερώνονται από τα δεσμά αυτά, τότε πρέπει να συμβάλλουν στην διεύρυνση της αντιληπτικότητας του μαθητή. Συμφωνώ! Η Αντιγόνη, όπως και κανένα σχετικό μάθημα, δεν θα βοηθήσει τους μαθητές να «βγάλουν χρήματα» στην ζωή τους (εκτός από λίγες εξαιρέσεις και εδώ). Δεν είναι αυτός, όμως, ο σκοπός του. Είναι ακριβώς ο αντίθετος. Η απομυθοποίηση της ύλης. Κανείς δεν πλούτισε, επειδή αγάπησε την Αντιγόνη, γοητεύτηκε από τον Οιδίποδα ή απήγγειλε χωρία από τον «Επιτάφιο». Καλλιέργησε, όμως, το κριτήριό του, είτε αυτό είναι πολιτικό, είτε είναι αισθητικό, είτε οποιασδήποτε χορδής που ερεθίστηκε. Δόμησε τη συνείδησή του με αξιακούς προσανατολισμούς και αντιλήφθηκε από μικρή ηλικία την έννοια της ελευθερίας, του σεβασμού και του χρέους προς τη γόνιμη αντίδραση στην εκμετάλλευση. Κατανόησε ότι στην πορεία της ύπαρξής του είναι πιθανό να χρειαστεί να αναμετρηθεί με δυνάμεις υπέρτερες, υπερασπιζόμενος αξίες και ιδανικά, και αντιλήφθηκε ότι οι δυνάμεις αυτές, για να τον εκτροχιάσουν, είναι πιθανό να επιδιώξουν να τον εγκλωβίσουν με δεσμά χρυσά.
Τα αποτελέσματα τέτοιων μαθημάτων δεν είναι άμεσα ορατά –άρα ούτε και άμεσα αντιληπτά- στους μαθητές. Είναι σπόρος, όμως, που φυτεύεται και καρπίζει. Και οι καρποί του γίνονται αντιληπτοί, όταν υπάρξει το ανάλογο ερέθισμα, ως μέσα αντίληψης και ανάλυσης της πραγματικότητας. Η Αντιγόνη διδάσκει την αξία και το περιεχόμενο της αντίδρασης, τη σημασία να κυνηγάς τις ουτοπίες, όταν όλοι θέλουν να σε πείσουν ότι αυτές δεν υπάρχουν. Και αποδομεί την έννοια του δεδομένου και αναπόδεικτου, του δόγματος. Η Αντιγόνη, στην αρχή ακόμα του έργου, απευθύνεται στην Ισμήνη και την καλεί να αποδείξει την ευγένεια ως ιδιότητα στην πράξη και όχι ως γνώρισμα από καταγωγής: «(συ) δείξεις τάχα εἴτ' εὐγενὴς πέφυκας εἴτ' ἐσθλῶν κακή». Και είναι αυτή μια φράση στην οποία φοβούνται να απαντήσουν όσοι έχουν συνηθίσει να αντιλαμβάνονται τις ιδιότητες ως καταστάσεις, ως κληρονομικά χαρίσματα και όχι ως ενέργειες. Δεν αρκεί να επικαλείσαι το δημοκράτη, πρέπει να ενεργείς ως δημοκράτης. Δεν αρκεί να επικαλείσαι το αριστερό σου παρελθόν, πρέπει να δρας ως αριστερός. Δεν αρκεί να δηλώνεις ότι είσαι καλός χριστιανός, πρέπει να αγαπάς και τον πλησίον σου. Η Αντιγόνη σε μαθαίνει να ζεις και όχι απλά να υπάρχεις. Και να ζωντανεύεις την ύπαρξή σου μέρα με την ημέρα.

Ο Βασίλης Νάστος είναι φιλόλογος-εκπαιδευτικός.

Δεν υπάρχουν ακόμη σχόλια.

Υποβολή απάντησης

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το email σας εδώ.