ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΙ

Σκέψεις για τον χρόνο που λείπει, καθώς ένας νέος χρόνος έρχεται

Όταν σκέφτομαι τον χρόνο, πάντα τον φαντάζομαι σαν μια χούφτα άμμο που χύνεται μέσα από τις σχισμές που δημιουργούν τα δάχτυλα μιας ανοιχτής παλάμης. Ο χρόνος ξεφεύγει από τον έλεγχό, χάνεται, εξαφανίζεται. Παράξενο. Αυτή η εικόνα μου φέρνει στο μυαλό την κλεψύδρα. Άμμος και πάλι, ως μονάδα μέτρησης του χρόνου σε ένα σύστημα κλειστό και ελεγχόμενο, θεωρητικά υποχείριο του ανθρώπου και κατασκεύασμά του. Πόσο παράδοξο, όμως, το συναίσθημα που η κλεψύδρα προκαλεί είναι ο φόβος, η αγωνία, η επίγνωση της αδυναμίας μας έναντι του χρόνου.

Ο άνθρωπος στην πορεία της ύπαρξής του πάντα προσπαθούσε εναγώνιως να αντιληφθεί τον χρόνο, γνωρίζοντας το φθαρτό της ύπαρξής του. Είμαστε, άλλωστε, τα μόνα όντα με αυτό το προνόμιο - ή αυτήν την κατάρα. Ένα πρώτο ερώτημα, όμως, είναι το τι πραγματικά είναι ο χρόνος, ένα ερώτημα μάλλον ασαφές μέσα στην επίπλαστη αντικειμενικότητά του. Δεν είμαι φυσικός, οπότε αναγκάζομαι να προσεγγίζω τους προβληματισμούς αυτούς θεωρητικά και, μάλλον, με τρόπο αφηρημένο. Κατά μια ανάγνωση ο χρόνος είναι απλά και μόνο μια διάσταση, μια διάσταση που, ακριβώς επειδή ο άνθρωπος δεν έχει καταφέρει με σαφήνεια να την προσδιορίσει, λειτουργεί σαν νοητική και πρακτική δέσμευση. Ο χρόνος, σύμφωνα με τον Ilya Prigogine, είναι ή μία ανθρώπινη επινόηση ή δεν είναι απολύτως τίποτα (Τάξη μέσα από το Χάος, Αθήνα: Κέδρος, 146). Κατά τον Arthur Eddington, είναι ένα βέλος που κινείται προς μια και μόνο κατεύθυνση, μη αναστρέψιμο και το μόνο, ίσως, μέσο οργάνωσης του κόσμου, της «πραγματικότητας». Ο χρόνος κατέχει τον ρόλο-κλειδί σε κάθε απόπειρα του ανθρώπου να γεφυρώσει τις εμπειρίες του, αυτές που προκύπτουν από την πνευματική του υπόσταση και αυτές που υπάγονται στην υλική. Οι Prigogine και Bergson τον θεώρησαν αντικειμενικό, πραγματικό και δημιουργικό και έκριναν πως με τις ιδιότητες αυτές επηρεάζει τη ζωή μας.

Ένα δεύτερο ερώτημα αφορά το πώς αντιλαμβάνεται ο καθένας τον χρόνο, τόσο την αξία του, όσο, περισσότερο, το πέρασμά του. Ο ιστορικός Fernand Braudel διέκρινε τρεις κλίμακες: τον «γεωγραφικό χρόνο», κατά τον οποίο ο χρόνος μετράται υπό το πρίσμα μιας εξελικτικής διαδικασίας που διαρκεί αιώνες, τον «κοινωνικό χρόνο», που αποτελεί μονάδα μέτρησης των κοινωνικών γεγονότων, και, τέλος, τον «ατομικό χρόνο», που είναι σε μια πολύ απλή εννοιολόγηση ο χρόνος που χρειαζόμαστε για να βουρτσίσουμε τα δόντια μας (Ιστορία καί Κοινωνικές Επιστήμες: Η μακρά διάρκεια: Fernand Braudel, Μελέτες γιά τήν Ἱστορία, Ἀθήνα: Ε.Μ.Ν.Ε., 1987, σελ. 13 κ.ε.). Ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται τον «γεωγραφικό χρόνο» τη στιγμή που τον βιώνει, έχει την ψευδαίσθηση πως κατανοεί τον «κοινωνικό χρόνο», ο οποίος κατευθύνει εν πολλοίς τις πράξεις του, και, εν τέλει, βιώνει μόνο τον «ατομικό χρόνο».

Μπορεί να ακούγεται πεζό και ρηχό, όμως, όσο και αν ο χρόνος υπόκειται στην επιστημονική δειρεύνηση και τεκμηρίωση και στον φιλοσοφικό στοχασμό, ο άνθρωπος, τουλάχιστον μέχρι και σήμερα, βιώνει σχεδόν αποκλειστικά τον ατομικό του χρόνο και με βάση αυτόν ρυθμίζει τη ζωή του. Σε μεγάλο βαθμό η ευτυχία, τα προβλήματα, οι δυσκολίες, οι απλές στιγμές της ζωής έχουν ως κύρια παράμετρό τους τον χρόνο και τη δυνατότητα διαχείρισής του.

Πρόσφατα είδα μια υπέροχη τοιχογραφία (mural), ένα έργο του street artist SimpleG στο πλαίσιο της γιορτής τέχνης και πολιτισμού «Petit Paris d‘Athènes», στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου 2, στο Μεταξουργείο. Την παραθέτω, θεωρώντας πως τα λόγια αδυνατούν να αποδώσουν την αισθητική του. Ο SimpleG τη συνοδεύει με τη φράση «Τόσα πολλά βιβλία, τόσος λίγος χρόνος».

 

View this post on Instagram

 

@simpleg1 ‘So many books, So little time’ Petit Paris d’ Athènes Metaksourgeio 2019

A post shared by greekstreetart.gr (@greek_street_art) on

Το έργο αυτό μού θύμισε ένα άρθρο του Θ. Παπαγγελή (Το Βήμα, 21.5.2000, «Πώς ο άνθρωπος έχασε τον ελεύθερο χρόνο του»). Εκεί ο Παπαγγελής έγραφε για τους «χρονοπένητες» του σήμερα, διαπιστώνοντας πως κανείς πλέον δεν έχει χρόνο να αφιερώσει σε «μυθιστορηματικούς ποταμούς», όπως είναι το «Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο» του Marcel Proust. Αυτό είναι μια αναντίρρητη πραγματικότητα για την πλειονότητα των ανθρώπων σήμερα σε μια κοινωνία που, κατά το κοινώς λεγόμενο, «τρέχει όλη μέρα» και βάλλεται από χιλιάδες περισπασμούς, τους περισσότερους στην ανθρώπινη ιστορία. Η διαχείρισή του χρόνου ή έλλειψή του αποτελεί έναν δείκτη της πολιτισμικής στάθμης της εποχής μας και την αντίστοιχής μας ταυτότητας που θα γεννήσουν εκθετικά αποτελέσματα. Είμαστε μια κοινωνία που, διασκευάζοντας πεζολογικά τους στίχους του Γ. Σαραντάρη, ονειρεύεται διαρκώς τον χρόνο και τη συντροφιά του, ενώ οσφραίνεται διαρκώς την απουσία του (Τοῦ χρόνου ἀνάγλυφη εἰκόνα).

Καθώς ο χρόνος αυτός ολοκληρώνεται και μαζί με αυτόν και η δεύτερη δεκαετία του αιώνα των «χρονοπένητων» νομίζω μια μόνο σκέψη μπορώ να διατυπώσω σαν ευχή. Δεν πιστεύω στην ουτοπία της αναστροφής των κοινωνικών δεδομένων: ο χρόνος, είτε το θέλουμε είτε όχι, δεν θα αυξηθεί –ο ατομικός χρόνος, ο χρόνος με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τη ζωή του. Ο χρόνος έγινε, άλλωστε, για να κυλάει και δεν επαναλαμβάνεται, όπως τίποτα άλλο στη ζωή δεν επαναλαμβάνεται. Απλά φεύγει. Να το θυμόμαστε, όμως, αυτό και να προσπαθήσουμε να είμαστε εμείς οι διαχειριστές των στιγμών που αυτός μας προσφέρει. Ο άνθρωπος έχτισε λιθαράκι-λιθαράκι τη σημερινή κοινωνία, ακριβώς επειδή μπόρεσε να διαχειριστεί τον χρόνο, χωρίς να μεμψιμοιρεί, όταν τον κρίνει ελλιπή, και χωρίς να αφήνεται στην αδράνεια και την τρυφηλότητα, όταν αλαζονικά θεωρεί πως βρίσκεται στο απυρόβλητο του χρόνου. Ας διαχειριστούμε τη χρονιά που έρχεται, ώστε να είναι καλή.

________________
Ο Βασίλης Νάστος είναι φιλόλογος-εκπαιδευτικός

Δεν υπάρχουν ακόμη σχόλια.

Υποβολή απάντησης

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιο σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ.
Παρακαλώ εισάγετε το email σας εδώ.